Փութին-Փաշինեան հանդիպումը կը նախատեսուի 1 սեպտեմբերին, Խըրխըզիստանի Բիշքեք քաղաքին մէջ Շանկհայի համագործակցութեան կազմակերպութեան (ՇՀԿ) վեհաժողովի շրջանակներուն մէջ։
Փութին–Փաշինեան սպասուող հանդիպումը տեղի պիտի ունենայ այնպիսի ժամանակաշրջանի մը, երբ Հայաստան–Ռուսիա յարաբերութիւնները կը գտնուին զգայուն եւ բարդ փուլի մը մէջ։ Երեւանի կողմէ Եւրոպական Միութեան (ԵՄ) ուղղութեամբ արձանագրուող քայլերը եւ Հայաստանի շարունակուող անդամակցութիւնը Եւրասիական Տնտեսական Միութեան (ԵԱՏՄ), աստիճանաբար կը ստեղծեն այնպիսի իրավիճակ մը, որուն մէջ երկու ուղղութիւնները երկար ժամանակ զուգահեռ պահելը կրնայ դժուարանալ։
Հետեւաբար, հանդիպումը պէտք չէ դիտել իբրեւ սովորական ռուս–հայկական հերթական շփում։ Անիկա կրնայ վերածուիլ կարեւոր փուլի մը, ուր երկու կողմերը պիտի փորձեն ճշդել իրենց յարաբերութիւններուն ապագայ սահմանները։
Մոսկուայի Մտահոգութիւնը
Ռուսիոյ համար Հայաստանի եւրոպական ուղղութիւնը միայն տնտեսական կամ դիւանագիտական հարց մը չէ։ Անիկա կը դիտուի իբրեւ տարածաշրջանային ազդեցութեան ընդհանուր վերադասաւորման մաս։
Մոսկուան բնականաբար պիտի փորձէ կանխել Հայաստանի արագ հեռացումը իր տնտեսական եւ քաղաքական ազդեցութեան շրջանակէն։ Այդ նպատակին համար ան ունի շարք մը լծակներ՝ տնտեսական կապերը, ուժանիւթի ոլորտը, ԵԱՏՄ-ի շրջանակը, հայկական աշխատուժի առկայութիւնը Ռուսիոյ մէջ եւ քաղաքական ազդեցութեան բազմաթիւ միջոցներ։
Սակայն այստեղ կարեւոր է մէկ հանգամանք. Հայաստանի վրայ չափազանց մեծ ճնշումը կրնայ ունենալ հակառակ հետեւանք։ Փաշինեանի իշխանութիւնը կրնայ այդ ճնշումը ներկայացնել իբրեւ Հայաստանի ինքնիշխան որոշումներուն արտաքին միջամտութիւն եւ այդպիսով աւելի ամրապնդել եւրոպական ուղղութեան շուրջ հասարակական աջակցութիւնը։
Փաշինեանի Երկընտրանքը
Փաշինեան եւս դիւրին ընտրութեան մը առջեւ չէ։
Մէկ կողմէ, ան կը շարունակէ շեշտել Հայաստանի ինքնիշխան արտաքին քաղաքականութիւնը եւ ԵՄ-ի հետ մերձեցումը։ Միւս կողմէ, Հայաստանի տնտեսական կապերը Ռուսիոյ հետ այնպիսի խորութիւն ունին, որ անոնց կտրուկ խզումը կրնայ տնտեսական լուրջ հետեւանքներ ունենալ։
Հետեւաբար, Փաշինեանի համար ամէնէն յարմար տարբերակը կրնայ ըլլալ ժամանակաւոր կերպով պահպանել երկու ուղղութիւնները։
Այսինքն՝ շարունակել ԵՄ-ի հետ գործընթացը, բայց միաժամանակ չշտապել ԵԱՏՄ-ի անդամակցութեան հարցին մէջ վերջնական որոշումի հասնելու։
Հնարաւոր Է՞ Նոր Ռուս–Հայկական Գործարք
Հանդիպումէն կրնայ դուրս գալ նաեւ որոշակի փոխզիջում։
Հայաստան կրնայ շարունակել իր եւրոպական քաղաքականութիւնը, իսկ Ռուսիան կրնայ առայժմ չդիմել կտրուկ հակաքայլերու, պայմանով որ Երեւանը պահպանէ տնտեսական եւ առեւտրական կարեւոր կապերը Մոսկուայի հետ։
Այդպիսի պայմանաւորուածութիւն կրնայ ժամանակաւոր լուծում ըլլալ։ Սակայն ան չի վերացներ հիմնական հակասութիւնը։
Եթէ Հայաստանի ԵՄ անդամակցութեան գործընթացը հասնի այն փուլին, երբ Երեւանը ստիպուած ըլլայ ընտրութիւն կատարել ԵՄ-ի եւ ԵԱՏՄ-ի միջեւ, այդ ժամանակ արդէն պարզ պիտի դառնայ, թէ ո՛վ որքան հեռու պատրաստ է երթալու։
Կրնա՞յ Մոսկուան Ստիպել Երեւանը Փոխելու Ուղղութիւնը
Այստեղ պէտք է տարբերութիւն դնել ճնշում գործադրելու եւ որոշում պարտադրելու միջեւ։
Մոսկուան անկասկած ունի ճնշման միջոցներ։ Սակայն Փաշինեանի կառավարութեան ամբողջական քաղաքական շրջադարձ պարտադրելը շատ աւելի բարդ խնդիր է։
Աւելի իրատեսական կը թուի այն, որ Ռուսիան փորձէ դանդաղեցնել Հայաստանի եւրոպական գործընթացը, քան ամբողջութեամբ կասեցնել զայն։
Այս պարագային Մոսկուայի նպատակին կրնայ համապատասխանել հետեւեալ բանաձեւը.
ԵՄ՝ այո, բայց ոչ արագ։
ԵԱՏՄ՝ առայժմ մնալ։
Ռուսիա՝ պահպանել տնտեսական կապերը։
Վերջնական որոշումը՝ յետաձգել։
Իսկ Ընդդիմութիւնը
Հանդիպման արդիւնքը կրնայ նաեւ իր ազդեցութիւնը ունենալ Հայաստանի ներքին քաղաքական կեանքին վրայ։
Եթէ Փաշինեան կարենայ Մոսկուայի հետ պայմանաւորուիլ եւ միաժամանակ պահպանել եւրոպական ուղղութիւնը, ան կրնայ ներկայանալ իբրեւ քաղաքական ուժ, որ կրցած է «երկու աշխարհներու միջեւ» պահպանել Հայաստանի շահերը։
Եթէ ընդհակառակը, հանդիպումէն ետք Հայաստան–Ռուսիա յարաբերութիւնները սրին, ընդդիմութիւնը կրնայ փորձել այդ իրավիճակը օգտագործել՝ պնդելով, որ իշխանութեան արտաքին քաղաքականութիւնը երկիրը կը մղէ նոր հակամարտութիւններու։
Այս պայմաններուն մէջ ընդդիմադիր դաշտին համար առանցքային հարցը պիտի ըլլայ ոչ միայն Փաշինեանի քննադատութիւնը, այլ՝ ի՞նչ այլընտրանք կ՚առաջարկուի Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան համար։
Վերջին Հաշուով
Փութին–Փաշինեան հանդիպումէն մեծ եւ անմիջական շրջադարձ ակնկալելը թերեւս չափազանցուած ըլլայ։
Աւելի հաւանական է ժամանակաւոր փոխզիջում մը, որ երկու կողմերուն պիտի թոյլատրէ խուսափիլ բացայայտ բախումէ եւ ժամանակ շահիլ։
Սակայն հիմնական հարցը կը մնայ անփոփոխ.
Հայաստան մինչեւ ո՞ւր պիտի հասնի եւրոպական ուղղութեամբ եւ ո՞ւր պիտի կանգնի Ռուսիոյ հետ իր ռազմավարական ու տնտեսական կապերը պահպանելու համար։
Այս հարցին պատասխանը թերեւս ոչ թէ Փութին–Փաշինեան հանդիպման պաշտօնական յայտարարութիւններուն, այլ հանդիպումէն ետք Երեւանի կատարելիք յաջորդ գործնական քայլերուն մէջ պէտք է փնտռել։
Եւ այդ քայլերն են, որոնք ցոյց պիտի տան, թէ հանդիպումը եղա՞ւ բանակցային դադար մը, նոր գործարքի սկիզբ մը, թէ՞ Հայաստան–Ռուսիա երկարատեւ դիմակայութեան հերթական փուլ։