ԺԱԳ ՅԱԿՈԲԵԱՆ
Հայ եկեղեցւոյ նուիրական սուրբ տօներէն մէկն է Ս. Աստուածածնայ վերափոխման տօնը: Այս տօնին ընթացքին հաւատացեալները կը մեծարեն միշտ սուրբ կոյս Մարիամ Աստուածածինը, կը հայցեն անոր միջնորդութիւնն ու բարեխօսութիւնը Հօրը եւ Որդիին` Յիսուս Քրիստոսի մօտ: Աստուածածնայ մեծարանքը միայն կաթողիկէ կամ այլ դաւանանքներու մենաշնորհը չէ: Անիկա կը գտնուի Հայ առաքելական սուրբ եկեղեցւոյ դաւանաբանութեան հիմքին մէջ, այն օրէն, երբ Տիեզերական առաջին երեք ժողովներուն բանաձեւումը կատարուեցաւ Մարիամի Աստուածածին ըլլալու ուղղափառ վարդապետութեան: Մարիամի մեծարանքը սակայն աւելի եւս կը շեշտուի, երբ իր մահէն ետք ան միակ անձը կ՛ըլլայ Քրիստոսէն ետք, որ իր մարմնով կը բարձրանայ երկինք: Այդ հանգամանքով ալ ան մօտ կ՛ըլլայ Հօրը եւ Որդիին` բարեխօսելու մեզի համար: Արդէն Մարիամը յայտնի է իր բարեխօսելու առանձնայատկութեամբ` սկսած Աւետարաններուն մէջ յիշուած Կանայի հարսանիքի դրուագէն, երբ` ի տես հարսնեւորներուն մօտ գինիի չքանալու երեւոյթին, ան բարեխօսեց Յիսուսի մօտ` լուծում մը գտնելու ստեղծուած խնդիրին համար: Եւ եղաւ հրաշքը Կանայի` լիբանանեան այս գողտրիկ գիւղաքաղաքին մէջ:
Ս. Աստուածածինի վերափոխումին վերաբերող պատումները, քրիստոնէական աւանդութեան մաս կազմելով հանդերձ, զօրաւոր կերպով խարսխուած են քրիստոնէական հաւատամքային ըմբռնումներուն մէջ: Եւ մենք` հայերս, առանձնայատուկ մօտեցում ցուցաբերած ենք այս տօնին նկատմամբ: 301-ին քրիստոնէութիւնը իբրեւ պետական կրօն ընդունելով եւ 405-ին հայ գիրերու գիւտը կատարերով ու թափ տալով թարգմանչական աշխատանքին, մենք ազգայնացուցինք ու հայացուցինք քրիստոնէական հաւատքը: Այս ազգայնացումի եւ հայացումի դրսեւորումներէն մէկը եղաւ Ս. Աստուածածինի վերափոխման տօնին իւրայատուկ նշումը Հայ եկեղեցւոյ կողմէ` իբրեւ մեծ` տաղաւար հինգ տօներէն մէկը: Հնուց հայկական իւրաքանչիւր շրջանի մէջ Ս. Աստուածածնայ վերափոխման տօնին կապակցութեամբ եղած ու կիրարկուած են տարբեր աւանդութիւններ:
Բայց երեւի ամէնէն շատը, որով այս տօնը կը յատկանշուի, ամառնային եղանակին հասած խաղողի առաջին ողկոյզներու օրհնութիւնն է եւ նուիրաբերումը Ս. Կոյս Մարիամին: Կրօնական աւանդութեան եւ տօնակատարութեան ազգայնացումի եւ հայացումի իւրայատուկ դրսեւորում է այս`նախաքրիստոնէական հեթանոսական տարրեր բերել եւ միաձուլել քրիստոնէական աւանդական տօնակատարութեան մը հետ, ինչպէս որ կատարուած է մեր քրիստոնէական այլ տօներու պարագային ալ, ինչպէս` Տեառնընդառաջը կամ Վարդավառը:
Ս. Աստուածածնայ վերափոխման տօնը եւ անոր ընկերակցող խաղողօրհնէքը հրաւէր է իւրաքանչիւր հաւատացեալ հայորդիի` ներհայեցողութեան եւ ներքին ինքնամաքրման դիմելու: Հրաւէր մըն է, որ իւրաքանչիւրս ինքզինք զսպէ եւ չճաշակէ խաղողէն, նախքան անոր օրհնութիւնը: Ասիկա մեր մեծերէն մեզի մնացած սուրբ աւանդ մըն է: Մեր մեծերը, պապերը, հայրերն ու մայրերը մեզի թելադրած են խաղողը ուտել անոր օրհնուելէն ետք: Այսպէս եղած է կարգը մեր հայրենական ոստաններուն` Արեւմտահայաստանի, Կիլիկիոյ եւ Հայկական Միջագետքի քաղաքներուն ու աւաններուն մէջ, իսկ Հայոց ցեղասպանութենէն ետք այս աւանդութիւնը շարունակուեցաւ սփիւռքի եւ մանաւանդ Միջին Արեւելքի հայագաղութներուն մէջ: Իսկ Լիբանանը այս իմաստով իւրայատուկ տեղ կը գրաւէ: Աւելի՛ն. Ցեղասպանութենէն ետք անիկա եղաւ վտարանդի դարձած Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան կեդրոնատեղին, Լիբանանը նաեւ կեդրոնը դարձաւ Կիլիկիայէն եւ անոր շրջակայքէն տեղահան դարձած մեծաթիւ հայութեան, որ իրեն հետ Լիբանան բերաւ իր հայրենական աւանդութիւնները:
1953-ին Լիբանանի Պիքֆայա շրջանի մէկ բլուրին վրայ կը կառուցուի Ս. Աստուածածնայ վանքը, իսկ աւելի ուշ` նաեւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան դպրեվանքը: 1953-էն ի վեր, Ցեղասպանութենէն ետք Լիբանան ապաստանած հայերը մեծ երկիւղածութեամբ է, որ ամէն տարի կը մասնակցին Պիքֆայայի Ուխտի օրուան տօնակատարութեան` Ս. Աստուածածնայ վերափոխման տօնի ուխտագնացութեան: Եղած են տարիներ, երբ հաւատացեալներ Անթիլիասէն Պիքֆայա հետիոտն բարձրացած են իրենց ուխտը կատարելու Մարիամ Աստուածածինին եւ մասնակցելու խաղողօրհնէքի հոգեպարար արարողութեան:
Ասիկա վերակենդանացող յիշողութիւնն է այն բանին, զոր մեր նախնիները կը կատարէին Կիլիկիոյ եւ շրջակայից հայկական ոստաններուն մէջ: Այս յիշողութիւնը պէտք չէ խամրի, այլ պէտք է մնայ մշտարծարծ: Այս յիշողութիւնը պէտք է մշտարծարծ մնայ ամէն տեղ, ուր հայու շունչ կայ, ուր հայկական եկեղեցի մը կայ:
Այս շաբաթավերջին կրկին անգամ պէտք է վերակենդանացնել մեր ազգային եւ քրիստոնէական յիշողութիւնը` մասնակցելով Պիքֆայայի մէջ Ս. Աստուածածնայ վերափոխման տօնին առիթով Ուխտի օրուան եւ խաղողօրհնէքի արարողութեան: Որպէսզի անգամ մը եւս հայրենական ոգին վերազարթնի մեր մէջ: Որպէսզի փառաւորուին մեր հոգիները մեր քրիստոնէական եւ ազգային դարաւոր աւանդութիւններով: Այն աւանդութիւնները, որոնք մեր պապերուն, հայրերուն եւ մայրերուն կեանքի առանցքը դարձած էին: Այն աւանդութիւնները, որոնք տակաւին կը պահեն իրենց գեղեցկութիւնն ու գրաւչութիւնը, հակառակ ժամանակներու փոփոխութեան: