ՎԵՐԱ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ
Միջին Արեւելքը պատմականօրէն համաշխարհային աշխարհաքաղաքականութեան առանցքային տարածքներէն մէկը եղած է` շնորհիւ իր ռազմավարական աշխարհագրական դիրքին, բնական հարստութիւններուն, կրօնական նշանակութեան եւ Ասիան, Եւրոպան ու Ափրիկէն իրարու կապող հանգոյցի դերակատարութեան: Տասնամեակներ շարունակ շրջանը գտնուած է արտաքին մեծ ուժերու մրցակցութեան կիզակէտին մէջ, իսկ Պաղ պատերազմի աւարտէն ետք Միացեալ Նահանգները վերածուեցան շրջանի գերիշխող արտաքին դերակատարի` ձեւաւորելով անվտանգային ճարտարապետութիւնը, ռազմավարական դաշինքները եւ տարածաշրջանային ուժերու հաւասարակշռութիւնը:
Սակայն վերջին երկու տասնամեակներուն միջազգային համակարգը սկսած է ենթարկուիլ խորքային կառուցուածքային փոփոխութիւններու: Ամերիկեան գերիշխանութեան աստիճանական թուլացումը, Իրաքի եւ Աֆղանիստանի պատերազմներու հետեւանքները, համաշխարհային տնտեսական ուժերու վերաբաշխումը, Չինաստանի վերելքը, Ռուսիոյ վերաաշխուժացումը եւ նոր բազմաբեւեռ համակարգի ձեւաւորումը էականօրէն փոխեցին Միջին Արեւելքի աշխարհաքաղաքական միջավայրը:
Այս զարգացումներուն զուգահեռ, Չինաստանն ու Ռուսիան զգալիօրէն ընդարձակեցին իրենց քաղաքական, տնտեսական, ռազմական եւ դիւանագիտական ներկայութիւնը` վերածուելով տարածաշրջանի ուժերու հաւասարակշռութիւնը վերաձեւաւորող հիմնական դերակատարներու: Անոնց աճող ազդեցութիւնը կը վկայէ ոչ միայն Միջին Արեւելքի, այլեւ ամբողջ միջազգային համակարգի մէջ տեղի ունեցող ուժերու վերաբաշխման մասին:
Այս յօդուածը կը քննարկէ Չինաստանի եւ Ռուսիոյ ընդարձակուող դերակատարութիւնը Միջին Արեւելքի մէջ` զայն դիտարկելով որպէս բազմաբեւեռ աշխարհակարգի ձեւաւորման եւ մեծ ուժերու մրցակցութեան լայն գործընթացի բաղկացուցիչ մասը:
Ամերիկեան Գերիշխանութեան Յարաբերական Թուլացումը
Չինաստանի եւ Ռուսիոյ ազդեցութեան աճը կարելի չէ հասկնալ առանց գնահատելու Միացեալ Նահանգներու տարածաշրջանային դերակատարութեան աստիճանական վերափոխումը: Պաղ պատերազմի աւարտէն ետք Ուաշինկթըն գրեթէ անառարկելի ազդեցութիւն կը բանեցնէր Միջին Արեւելքի վրայ` ռազմական ներկայութեան, անվտանգային դաշինքներու, տնտեսական լծակներու եւ դիւանագիտական նախաձեռնութիւններու միջոցով:
Սակայն Իրաքի պատերազմը (2003), Աֆղանիստանի երկարատեւ հակամարտութիւնը եւ 2021 թուականի ամերիկեան հեռացումը զգալի հարուած հասցուցին ամերիկեան առաջնորդութեան հեղինակութեան: Այս պատերազմները ոչ միայն չապահովեցին խոստացուած կայունութիւնը, այլեւ նպաստեցին` պետական կառոյցներու քայքայման, համայնքային բեւեռացման, ահաբեկչական կազմակերպութիւններու վերելքին եւ Իրանի ազդեցութեան ընդարձակման:
Միեւնոյն ժամանակ Ուաշինկթըն աստիճանաբար իր ռազմավարական ուշադրութիւնը տեղափոխեց հնդկախաղաղովկիանոսեան տարածաշրջան` առաջնահերթութիւն տալով Չինաստանի զսպման քաղաքականութեան: Այս վերակողմնորոշումը բազմաթիւ արաբական պետութիւններ մղեց ընդարձակելու իրենց արտաքին գործընկերութիւնները եւ որդեգրելու աւելի ինքնուրոյն արտաքին քաղաքականութիւն:
Ռուսիոյ Վերադարձը Միջին Արեւելք
21-րդ դարու երկրորդ տասնամեակը յատկանշուեցաւ Ռուսիոյ վերադարձով Միջին Արեւելք` որպէս համաշխարհային ազդեցիկ դերակատար: 2015 թուականի ռուսական ռազմական միջամտութիւնը Սուրիոյ մէջ շրջադարձային պահ դարձաւ ոչ միայն սուրիական հակամարտութեան, այլեւ ամբողջ տարածաշրջանի ուժերու հաւասարակշռութեան համար:
Մոսկուայի ռազմավարութիւնը հիմնուած է երեք հիմնական բաղադրիչներու վրայ`
– Ռազմական ներկայութիւն,
– Անվտանգային համագործակցութիւն,
– Դիւանագիտական ճկունութիւն:
Ռուսիան յաջողեցաւ միաժամանակ պահպանել յարաբերութիւններ Իրանի, Իսրայէլի, Թուրքիոյ, Սէուտական Արաբիոյ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու եւ այլ դերակատարներու հետ` ներկայանալով որպէս գործնական եւ գաղափարախօսական սահմանափակումներէ ազատ գործընկեր:
Սակայն 2024-2025 թուականներու զարգացումները նոր մարտահրաւէրներ ստեղծեցին ռուսական քաղաքականութեան համար: Սուրիոյ մէջ իշխանափոխութիւնը եւ ռուսական որոշ ռազմակայաններու ապագային շուրջ անորոշութիւնը սահմանափակեցին Մոսկուայի ազդեցութեան որոշ գործիքներ: Այդուհանդերձ, Ռուսիան կը շարունակէ պահպանել նշանակալի ներկայութիւն` յատկապէս ուժանիւթի, սպառազինութեան վաճառքի եւ անվտանգային համագործակցութեան ոլորտներուն մէջ:
Չինաստանի Տնտեսական, Արհեստագիտական եւ Դիւանագիտական Ընդարձակումը
Ի տարբերութիւն Ռուսիոյ, Չինաստանը իր ազդեցութիւնը ընդարձակած է գլխաւորաբար տնտեսական եւ արհեստագիտական գործիքներով: «Գօտի եւ ճամբայ նախաձեռնութիւն»-ը (Belt and Road Initiative) դարձած է Փեքինի արտաքին քաղաքականութեան առանցքային յենասիւներէն մէկը, իսկ Միջին Արեւելքը անոր աշխարհագրական կարեւորագոյն հանգոյցներէն է:
Չինաստանի ներդրումները կը տարածուին նաւահանգիստներու, երկաթուղիներու, թուային ենթակառուցուածքներու, հեռահաղորդակցութեան, արհեստական բանականութեան, վերականգնուող ուժանիւթի եւ խելացի քաղաքներու զարգացման վրայ:
Վերջին տարիներուն Փեքին նաեւ զգալի յաջողութիւն արձանագրեց դիւանագիտական մակարդակի վրայ: 2023-ին ան միջնորդեց Սէուտական Արաբիոյ եւ Իրանի յարաբերութիւններու վերականգնման գործընթաց սկսելու համար, իսկ Կազայի պատերազմէն ետք փորձեց ներկայանալ որպէս համեմատաբար չէզոք եւ երկխօսութիւնը խրախուսող համաշխարհային դերակատար:
Միաժամանակ Չինաստանի եւ Ծոցի երկիրներու տնտեսական համագործակցութիւնը կը խորանայ ոչ միայն ուժանիւթի, այլեւ բարձր արհեստագիտութեան, արհեստական բանականութեան եւ թուային տնտեսութեան ոլորտներուն մէջ:
Կազայի Պատերազմը, Իրան-Իսրայէլ Առճակատումը եւ Նոր Աշխարհաքաղաքական Իրականութիւնը
2023 թուականէն սկսեալ Կազայի պատերազմը եւ 2024-2025 թուականներու Իրան-Իսրայէլ ուղղակի ռազմական առճակատումները զգալիօրէն արագացուցին տարածաշրջանային վերադասաւորումները:
Այս ճգնաժամերը խորացուցին Արեւմուտքի նկատմամբ անվստահութիւնը` յատկապէս միջազգային իրաւունքի ընտրովի կիրարկման մասին տարածուած ընկալումներուն պատճառով:
Ռուսիան փորձեց օգտագործել այս իրավիճակը` ամրապնդելու իր հակաարեւմտեան քաղաքական հռետորաբանութիւնը, մինչ Չինաստանը շարունակեց ներկայացնել ինքզինք որպէս քաղաքական երկխօսութեան, զինադադարի եւ բազմակողմ դիւանագիտութեան կողմնակից ուժ:
Միաժամանակ տարածաշրջանի պետութիւնները աւելի հետեւողական դարձան բազմակողմանի արտաքին քաղաքականութիւն որդեգրելու մէջ` խորացնելով համագործակցութիւնը ոչ միայն Միացեալ Նահանգներու, այլեւ Չինաստանի, Ռուսիոյ, Հնդկաստանի եւ այլ նոր տնտեսական կեդրոններու հետ:
Տարածաշրջանային Ուժերը եւ Ռազմավարական Ինքնավարութիւնը
Ժամանակակից Միջին Արեւելքի գլխաւոր առանձնայատկութիւններէն մէկը տարածաշրջանային ուժերու աճող ինքնավարութիւնն է: Սէուտական Արաբիան, Թուրքիան, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները, Քաթարը, Եգիպտոսը եւ այլ պետութիւններ այլեւս չեն ձգտիր իրենց անվտանգութիւնը բացառապէս մէկ գերտէրութեան վրայ հիմնադրել:
Անոնք կը վարեն բազմակողմանի արտաքին քաղաքականութիւն` միաժամանակ համագործակցելով Ուաշինկթընի, Փեքինի, Մոսկուայի, Պրիւքսելի եւ այլ դերակատարներու հետ:
Այս ռազմավարութիւնը միջազգային յարաբերութիւններու տեսութեան մէջ կը բնորոշուի որպէս ռազմավարական ինքնավարութիւն (Strategic Autonomy), կամ բազմակողմանի համադրում (multi-alignment): Այս մօտեցումը տարածաշրջանային պետութիւններուն հնարաւորութիւն կու տայ ընդարձակելու տնտեսական համագործակցութիւնը, ներգրաւելու օտարերկրեայ ներդրումներ եւ նուազեցնելու արտաքին կախեալութիւնը:
Եզրակացութիւն
Չինաստանի եւ Ռուսիոյ աճող դերակատարութիւնը Միջին Արեւելքի մէջ բազմաբեւեռ միջազգային համակարգի ձեւաւորման ամէնէն ակնյայտ արտայայտութիւններէն մէկն է: Ամերիկեան միաբեւեռ գերիշխանութիւնը աստիճանաբար կը զիջի իր տեղը աւելի մրցակցային եւ բազմակեդրոն աշխարհակարգի, ուր տարբեր համաշխարհային եւ տարածաշրջանային դերակատարներ կը մրցին ազդեցութեան, տնտեսական ներկայութեան եւ ռազմավարական գործընկերութիւններու համար:
Սակայն Միջին Արեւելքը այլեւս միայն մեծ ուժերու մրցակցութեան թատերաբեմ մը չէ: Տարածաշրջանային պետութիւնները իրենք եւս վերածուած են ինքնուրոյն եւ նախաձեռնող դերակատարներու, որոնք կը ձգտին օգտագործել մեծ ուժերու մրցակցութիւնը` ամրապնդելու իրենց ազգային շահերը եւ ընդարձակելու իրենց ռազմավարական ինքնավարութիւնը:
Այս իմաստով, Չինաստանի եւ Ռուսիոյ աճող ներկայութիւնը պէտք չէ դիտարկել միայն որպէս ամերիկեան ազդեցութեան նահանջի հետեւանք: Անիկա արտացոլացումն է միջազգային համակարգի աւելի խորքային կառուցուածքային վերափոխման, ուր ուժի բաշխումը կը դառնայ աւելի բազմակեդրոն, իսկ Միջին Արեւելքը կը շարունակէ մնալ համաշխարհային քաղաքականութեան ամէնէն ռազմավարական, մրցակցային եւ արագ փոփոխուող տարածաշրջաններէն մէկը: