Radar Armenia-ի զրուցակիցն է «Հանուն Հանրապետության» կուսակցության նախագահ Արման Բաբաջանյանը։
– Պարոն Բաբաջանյան, նախօրեին Դուք տեղեկացրել էիք, որ «Հանուն Հանրապետության» կուսակցությունը դիմելու է Սահմանադրական դատարան։ Այդ դատավարության առանցքային հարցը ո՞րն է․ արդյոք Հայաստանի Հանրապետությունում հանրային իշխանությունը ձևավորվել է քաղաքացիների ազատ կամարտահայտության արդյունքո՞ւմ, թե՞ դրա վրա ազդել են այնպիսի համակարգային գործոններ, որոնք կասկածի տակ են դնում ընտրությունների սահմանադրական լեգիտիմությունը։
– Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության իմաստով ընտրությունը պարզապես իշխանության ձևավորման տեխնիկական ընթացակարգ չէ։ Ընտրությունը այն հիմնարար սահմանադրական գործընթացն է, որի միջոցով ժողովուրդը ոչ միայն ձևավորում է իշխանություն, այլև լեգիտիմություն է հաղորդում պետական ինստիտուտներին։ Հետևաբար, ընտրությունների սահմանադրականությունը գնահատելիս առանցքային հարցը ոչ միայն այն է, թե ինչպես են հաշվարկվել քվեները, այլ նախևառաջ այն, թե որքան ազատ են ձևավորվել այդ քվեները։
Հունիսի 7-ի ընտրություններից հետո մենք կանգնած ենք հենց այս հիմնարար հարցի առաջ։
Այսօր առկա են ընտրակաշառքի վերաբերյալ հարյուրավոր հրապարակային հաղորդումներ, բազմաթիվ քրեական վարույթներ, ձերբակալություններ, բացահայտված կազմակերպված սխեմաներ և տարբեր բնակավայրերում արձանագրված նույնատիպ մեխանիզմներ։ Այդ փաստերը դեռևս չեն տալիս բոլոր հարցերի պատասխանները, սակայն բավարար են մեկ կարևոր եզրակացության համար․ մենք գործ ունենք ոչ թե առանձին, դրվագային իրավախախտումների, այլ լրջագույն հանրային մտահոգություն առաջացնող համակարգային երևույթի հետ։
Սահմանադրական դատարանի առաքելությունն այս իրավիճակում շատ ավելի լայն է, քան առանձին իրավախախտումների արձանագրումը։ Դատարանը պետք է գնահատի՝ արդյո՞ք ընտրական գործընթացն ամբողջությամբ ապահովել է ժողովրդի ազատ կամքի ձևավորման և արտահայտման համար անհրաժեշտ պայմանները։
Միջազգային ժողովրդավարական փորձն այս հարցում միանշանակ է։ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի, Վենետիկի հանձնաժողովի և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի մոտեցումների հիմքում ընկած է այն սկզբունքը, որ ընտրությունների լեգիտիմությունը պայմանավորված է ոչ միայն քվեարկության օրվա ընթացակարգերով, այլև այն քաղաքական և հանրային միջավայրով, որտեղ ձևավորվում է ընտրողի կամքը։ Եթե այդ միջավայրը աղավաղվում է ընտրակաշառքով, վախի մթնոլորտով, կազմակերպված ապօրինի ազդեցությամբ, ապօրինի ֆինանսավորմամբ կամ արտաքին ներգործությամբ, ապա խնդիրը դուրս է գալիս սովորական ընտրախախտումների շրջանակից և վերածվում է սահմանադրական գնահատման առարկայի։
Հենց այդ պատճառով մենք կարծում ենք, որ Սահմանադրական դատարանը պետք է ուսումնասիրի ոչ միայն առանձին փաստերը, այլ դրանց ամբողջական պատկերը, փոխկապակցվածությունը և ազդեցությունը ընտրությունների ազատության ու արդարության վրա։
Խոսքը շատ ավելի կարևոր հարցի մասին է՝ արդյո՞ք Հայաստանի Հանրապետությունում հանրային իշխանությունը ձևավորվել է քաղաքացիների ազատ և ինքնուրույն կամարտահայտությամբ, թե՞ այդ գործընթացի վրա գործադրվել են այնպիսի համակարգային ազդեցություններ, որոնք կարող են կասկածի տակ դնել դրա սահմանադրական լեգիտիմությունը։
Սա արդեն ոչ թե միայն ընտրական իրավունքի, այլ պետականության, հանրային վստահության և Հայաստանի Հանրապետության ինստիտուցիոնալ դիմադրողականության հարց է։
– Ո՞րն է այստեղ գլխավոր իրավական խնդիրը։
– Գլխավոր իրավական խնդիրը ժողովրդի ազատ կամարտահայտության պաշտպանությունն է։
Հայաստանի Սահմանադրության իմաստով իշխանության աղբյուրը ժողովուրդն է։ Բայց ժողովուրդը կարող է իշխանության աղբյուր լինել միայն այն դեպքում, երբ նրա կամքը ձևավորվում և արտահայտվում է ազատ։ Եթե ընտրողի կամքը գնվում է, եթե նրա վրա ճնշում է գործադրվում, եթե նրա սոցիալական վիճակը վերածվում է քաղաքական մանիպուլյացիայի գործիքի, ապա մենք արդեն գործ ունենք ոչ միայն քրեական իրավախախտման, այլև ժողովրդական իշխանության սահմանադրական սկզբունքի խաթարման հետ։
Ընտրակաշառքը պարզապես փողի փոխանցում չէ։ Դա քաղաքացիների ինքնիշխան կամքի ապօրինի յուրացման փորձ է։
– Բայց եթե կան քրեական վարույթներ, ինչո՞ւ բավարար չէ դրանց ընթացքը։
– Քրեական վարույթը պատասխանում է անհատական պատասխանատվության հարցին՝ ով է հանցանք կատարել, ինչ դեր է ունեցել, ինչ պատիժ պետք է կրի։
Սահմանադրական վերահսկողությունը պատասխանում է ավելի լայն հարցի՝ արդյո՞ք այդ հանցավոր կամ ապօրինի մեխանիզմների ամբողջությունը ազդել է ընտրական գործընթացի ազատության, արդարության և լեգիտիմության վրա։
Սրանք տարբեր հարթություններ են։ Մեկը անհատի քրեական պատասխանատվությունն է, մյուսը՝ հանրային իշխանության ձևավորման սահմանադրական մաքրությունը։
Եթե ընտրակաշառքի վերաբերյալ հարյուրավոր հաղորդումներ կան, եթե հարուցվել են բազմաթիվ վարույթներ, եթե կան ձերբակալություններ, կազմակերպված սխեմաների մասին տվյալներ և տարբեր բնակավայրերում կրկնվող նույնատիպ մեխանիզմներ, ապա Սահմանադրական դատարանը չի կարող սահմանափակվել այն մոտեցմամբ, թե «թող քրեական գործերը գնան իրենց ճանապարհով»։ Դատարանը պետք է գնահատի ամբողջ պատկերը։
– Այսինքն՝ խնդիրը ոչ թե մեկ-երկու դեպքն է, այլ երևույթի մասշտա՞բը։
– Այո, բայց ոչ միայն մասշտաբը։ Խնդիրը նաև բնույթն է։
Երբ խախտումները ունեն նույն տրամաբանությունը, նույն կազմակերպվածությունը, նույն շահառուները կամ նույն քաղաքական ուղղվածությունը, դրանք այլևս չեն կարող դիտվել որպես դրվագային և լոկալ դեպքեր։
Համակարգայինությունը հենց այստեղ է երևում․ երբ առանձին փաստերը միանում են իրար և ձևավորում են ընդհանուր պատկեր։ Այդ ընդհանուր պատկերը կարող է ցույց տալ, որ ընտրողի կամքի վրա ազդելու փորձը եղել է ոչ թե բացառություն, այլ մեխանիզմ։
Սահմանադրական դատարանի պարտականությունն է տարբերակել պատահական խախտումը համակարգային ազդեցությունից։
– Ի՞նչ է նշանակում «ընտրողի կամքի ձևավորման միջավայր»։ Ինչո՞ւ է դա այդքան կարևոր։
– Ընտրողը ազատ է ոչ միայն այն պահին, երբ քվեաթերթիկը գցում է քվեատուփը։ Ընտրողը պետք է ազատ լինի մինչև այդ պահը՝ տեղեկատվություն ստանալու, համեմատելու, որոշում կայացնելու, ճնշումից զերծ մնալու և սեփական խղճով ընտրելու ընթացքում։
Եթե այդ ճանապարհին նրա վրա ազդում են փողի, վախի, ապատեղեկատվության կամ արտաքին ուղղորդման գործիքներով, ապա քվեարկության օրը ձևականորեն կարող է անցնել հանգիստ, բայց ընտրության ազատությունը արդեն խաթարված լինել։
Ժողովրդավարական ընտրությունը սկսվում է ոչ թե քվեատուփի մոտ, այլ քաղաքացու գիտակցության և կամքի ձևավորման պահին։
– Ինչպե՞ս է միջազգային փորձը նայում նման իրավիճակներին։
– Միջազգային ժողովրդավարական փորձը վաղուց արձանագրել է, որ ընտրությունների լեգիտիմությունը չի որոշվում միայն քվեների հաշվարկով։
ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի, Վենետիկի հանձնաժողովի և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի մոտեցումների հիմքում նույն սկզբունքն է․ պետությունը պետք է ապահովի ժողովրդի ազատ կամքի իրական արտահայտությունը։ Սա նշանակում է, որ գնահատման առարկա պետք է լինի ոչ միայն քվեարկության օրը, այլև նախընտրական միջավայրը, քաղաքական մրցակցության հավասարությունը, ընտրողի վրա գործադրված ճնշումները, վարչական կամ ֆինանսական անհավասարությունը, ապատեղեկատվությունը և ապօրինի ազդեցության բոլոր ձևերը։
Ժամանակակից ժողովրդավարություններում «արդյունքը հաշվվել է» ձևակերպումը բավարար չէ։ Պետք է նաև պարզել՝ այդ արդյունքը ձևավորվել է արդար և ազատ միջավայրո՞ւմ, թե՞ ոչ։
– Որտե՞ղ է ընտրակաշառքի և արտաքին միջամտության կապը։
– Ընտրակաշառքը ինքնին վտանգավոր է, բայց երբ այն միանում է արտաքին քաղաքական շահին, դառնում է շատ ավելի լուրջ սպառնալիք։
Եթե օտար կենտրոնները ուղղակի կամ անուղղակի կերպով աջակցում են որոշ քաղաքական ուժերի, եթե գործի են դրվում ֆինանսական, քարոզչական, կազմակերպչական կամ հոգեբանական ազդեցության մեխանիզմներ, եթե այդ ամենի նպատակը Հայաստանի քաղաքական որոշումների վրա ազդեցություն ձեռք բերելն է, ապա սա արդեն սովորական ընտրախախտում չէ։
Սա ինքնիշխանության հարց է։
Հայաստանի ընտրությունները պետք է որոշվեն Հայաստանի քաղաքացիների ազատ կամքով, ոչ թե օտար շահերի, փողի, վախի կամ կազմակերպված ցանցերի միջամտությամբ։
– Կարո՞ղ է ընտրակաշառքը դիտվել որպես սահմանադրական կարգի դեմ ուղղված վտանգ։
– Այո, եթե այն ունի համակարգային բնույթ։
Սահմանադրական կարգը միայն պետական մարմինների անվանումների կամ ընթացակարգերի ամբողջություն չէ։ Սահմանադրական կարգի հիմքում ժողովրդի իշխանությունն է, ազատ ընտրությունը, իրավունքի գերակայությունը և հանրային իշխանության լեգիտիմությունը։
Եթե համակարգված ընտրակաշառքի միջոցով աղավաղվում է ժողովրդի կամքը, ապա հարված է հասցվում հենց այդ հիմքին։
Այդ պատճառով մենք ասում ենք՝ ընտրակաշառքը միայն ընտրական հանցագործություն չէ։ Համակարգային ընտրակաշառքը Սահմանադրական կարգի դեմ ոտնձգություն, երկրի ինքնիշխանության դեմ ուղղված հարված է։
– Ըստ Ձեզ, ի՞նչ պետք է անի Սահմանադրական դատարանը այս իրավիճակում։
– Սահմանադրական դատարանը պետք է կատարի խորքային քննություն։
Դատարանը պետք է գնահատի բացահայտված դեպքերի ծավալը, դրանց աշխարհագրությունը, կրկնվող մեխանիզմները, քաղաքական շահառուներին, ֆինանսավորման հնարավոր աղբյուրները, արտաքին ազդեցության բաղադրիչը և այդ ամենի ազդեցությունը ընտրությունների ընդհանուր բարեվարքության վրա։
Այստեղ կարևոր է ոչ միայն ապացուցված առանձին դեպքերի հաշվարկը, այլ ամբողջական իրավաքաղաքական պատկերի գնահատումը։
Դատարանը պետք է պատասխանի մի պարզ, բայց հիմնարար հարցի․ արդյո՞ք այս ընտրությունների արդյունքում ձևավորված քաղաքական ներկայացվածությունը կարելի է համարել ժողովրդի ազատ կամքի անխաթար արտահայտություն։
– Ձեր պահանջը ընտրությունների չեղարկո՞ւմն է։
– Մեր պահանջը նախևառաջ սահմանադրական ճշմարտության հաստատումն է։
Մենք չենք առաջնորդվում մեխանիկական չեղարկման տրամաբանությամբ և չենք վիճարկում պետության ինստիտուցիոնալ շարունակականությունը։ Բայց ինստիտուտների շարունակականությունը չի կարող նշանակել խախտումների լռեցում։
Պետականությունը ուժեղանում է ոչ թե այն ժամանակ, երբ խնդիրները ծածկվում են, այլ երբ դրանք ստանում են իրավական գնահատական։
Մեր պահանջն է, որ Սահմանադրական դատարանը հստակ արձանագրի՝ ինչ է տեղի ունեցել, ինչ ծավալով է խաթարվել ընտրական միջավայրը և ինչ սահմանադրական հետևանքներ պետք է ունենա դա։
– Ինչո՞ւ է այս հարցը կարևոր նաև իշխանության համար։
– Որովհետև ցանկացած իշխանություն, նույնիսկ եթե ստացել է մեծամասնություն, շահագրգռված պետք է լինի, որ իր լեգիտիմությունը չստվերվի կասկածներով։
Եթե ընտրական գործընթացում եղել են համակարգային ապօրինի ազդեցության մեխանիզմներ, ապա դրանց իրավական գնահատականը պետք է լինի ոչ թե ընդդիմության կամ իշխանության շահի հարց, այլ պետության շահի հարց։
Իշխանությունը չի կարող երկարաժամկետ ամուր լինել, եթե հասարակության մի զգալի հատվածի մոտ կա համոզմունք, որ քաղաքական ներկայացվածության մի մասը ձևավորվել է փողի, վախի կամ արտաքին ազդեցության միջոցով։
Լեգիտիմությունը պետության կայունության հիմքն է։
Այո, այս հարցը ներկայիս ձևով չափազանց պաշտպանողական է և թույլ է տալիս պատասխանել ընդամենը «վտանգ կա» տրամաբանությամբ։ Ավելի ուժեղ է հարցը կառուցել ոչ թե դատարանի հնարավոր սխալի, այլ Սահմանադրական դատարանի պատմական առաքելության շուրջ։
– Պարոն Բաբաջանյան, Ձեր կարծիքով, ո՞րն է Սահմանադրական դատարանի իրական առաքելությունը նման գործերում։
– Սահմանադրական դատարանը սովորական դատարան չէ։ Նրա առաքելությունը միայն առանձին իրավախախտումների կամ ընթացակարգային վեճերի գնահատումը չէ։ Սահմանադրական դատարանը այն ինստիտուտն է, որը վերջնական պատասխան պետք է տա՝ արդյոք Հայաստանի Հանրապետությունում իշխանությունը ձևավորվել է Սահմանադրության ոգուն և ժողովրդավարական սկզբունքներին համապատասխան, թե ոչ։
Այս գործի էությունը հենց այստեղ է։
Եթե դատարանը սահմանափակվի միայն առանձին փաստերի կամ տեխնիկական խախտումների ուսումնասիրությամբ, ապա անպատասխան կմնա ամենակարևոր հարցը՝ ինչպիսի՞ միջավայրում է ձևավորվել քաղաքացիների քաղաքական կամքը։
Սահմանադրական ժողովրդավարությունում ընտրությունների որակը որոշվում է ոչ միայն քվեատուփի պարունակությամբ, այլև այն պայմաններով, որոնցում քաղաքացին եկել է այդ քվեատուփի առաջ։ Եթե ընտրողի որոշման վրա ազդեցություն են ունեցել ընտրակաշառքը, կազմակերպված ապօրինի մեխանիզմները, վախի մթնոլորտը, ապօրինի ֆինանսավորումը կամ արտաքին ազդեցության գործոնները, ապա դատարանը պարտավոր է գնահատել այդ ամբողջական պատկերը։
Միջազգային ժողովրդավարական փորձը հենց այս մոտեցումն է որդեգրել։ Ժամանակակից սահմանադրական արդարադատությունը վաղուց դուրս է եկել զուտ թվաբանական կամ ձևական գնահատականների շրջանակից։ Եվրոպական իրավական մշակույթում առանցքային հարցը ոչ միայն «ինչ արդյունք է ստացվել» է, այլ «ինչ պայմաններում է այդ արդյունքը ձևավորվել»։
Հետևաբար, այս գործով Սահմանադրական դատարանի որոշումը վերաբերում է ոչ միայն անցած ընտրություններին։ Այն պատասխան է նաև ապագային։ Դատարանը պետք է հստակ սահմանի, թե Հայաստանի Հանրապետությունում որտեղ է անցնում այն կարմիր գիծը, որից հետո փողը, կազմակերպված ազդեցությունը և ընտրողի կամքի ապօրինի ձևավորումը դադարում են լինել սովորական ընտրախախտումներ, դառնում են ժողովրդական ինքնիշխանության ու սահմանադրական կարգի խնդիր։
Սա է այն որոշումը, որը կարող է ամրապնդել հանրային վստահությունը պետության, ընտրությունների և ժողովրդավարության նկատմամբ։ Որովհետև ժողովրդավարությունը պաշտպանվում է ոչ միայն քվեների հաշվարկով, այլ նախևառաջ ժողովրդի ազատ կամքի պաշտպանությամբ։
– Ի՞նչ է սա նշանակում, ի՞նչ ուղերձ է սա պարունակում:
– Սա ուղերձ է, որ քաղաքացու ձայնը առևտրի առարկա չէ։
Մենք պետք է վերականգնենք այն պարզ ճշմարտությունը, որ քվեն ոչ թե մեկ օրվա գործարք է, այլ պետության ապագայի մասին որոշում։
Երբ քաղաքացին վաճառում է իր ձայնը կամ երբ նրան ստիպում են այդպես վարվել, նա կորցնում է պետության նկատմամբ իր ազդեցության իրավունքը։
Իսկ երբ քաղաքական ուժերը գնում են այդ ճանապարհով, նրանք չեն մասնակցում ժողովրդավարությանը․ նրանք ապականում են այն։
– Ի՞նչ է ակնկալում «Հանուն Հանրապետությունը» այս գործընթացից վերջնական իմաստով։
– Մենք ակնկալում ենք, որ այս գործընթացը դառնա սահմանագիծ։
Սահմանագիծ այն Հայաստանի միջև, որտեղ ընտրակաշառքը ընկալվում էր որպես սովորական քաղաքական տեխնոլոգիա, և այն Հայաստանի միջև, որտեղ դա գնահատվում է որպես հարված ժողովրդավարությանը, Սահմանադրությանը և ազգային անվտանգությանը։
Մենք ուզում ենք, որ Սահմանադրական դատարանի որոշումը դառնա ոչ միայն այս ընտրությունների վերաբերյալ իրավական պատասխան, այլև ապագա ընտրությունների համար կանխարգելիչ չափանիշ։
Հայաստանը չի կարող կառուցել ազատ, ինքնիշխան և եվրոպական պետություն, եթե ընտրությունների հիմքում շարունակում են մնալ փողը, վախը, ապօրինի ազդեցությունը և օտար շահերի սպասարկումը։
Հետևաբար սա Հայաստանի հաջորդ ընտրությունների, հաջորդ խորհրդարանի և ընդհանրապես մեր պետական դիմադրողականության հարցն է։
Ժողովրդավարությունը պաշտպանվում է ոչ միայն հաղթանակով, այլև այն պահին, երբ պետությունը համարձակվում է նայել իր ընտրական իրականությանը ուղիղ, ազնիվ և պատասխանատու կերպով։