«Շումերական երաժշտությունից՝ Կոմիտաս» թեման այսօր առավել քան երբևէ դառնում է ոչ միայն երաժշտագիտական, այլև քաղաքակրթական ուսումնասիրության կարևոր առանցք։ Հնաբան և երաժշտագետ Էդուարդ Բարսեղյանը, որն իրեն բնորոշում է նաև որպես շումերագետ, տարիներ շարունակ զբաղվում է հատկապես ռեկոնստրուկտիվ երաժշտագիտության խնդիրներով՝ փորձելով վերականգնել մարդկության հնագույն երաժշտական շերտերը։
Նրա ուսումնասիրությունների առանցքում գտնվում են շումերական մշակույթի երաժշտական համակարգերը, հին ծիսական մեղեդիները և դրանց հնարավոր ազդեցությունը հետագա արևելյան ու հայկական երաժշտամտածողության վրա։ Բարսեղյանի համոզմամբ՝ երաժշտությունը ոչ միայն գեղարվեստական երևույթ է, այլև պատմական հիշողության յուրահատուկ կրող, որի միջոցով հնարավոր է վերակազմել վաղ քաղաքակրթությունների հոգևոր աշխարհը։
Հնագույն վկայություններն ու գիտական վերականգնումը
Շումերական քաղաքակրթության պեղումների ընթացքում հայտնաբերված բազմաթիվ նվագարաններ՝ քնարներ, տավիղներ, երկլար ու բազմալար գործիքներ, ինչպես նաև հարվածային նվագարանների մնացորդներ, այսօր համարվում են աշխարհի հնագույն երաժշտական վկայություններից։ Ուրի արքայական դամբարաններից գտնված հանրահայտ ոսկեզօծ քնարները, որոնցից մի քանիսը պահպանվել են գրեթե ամբողջական տեսքով, հնարավորություն են տվել գիտնականներին պատկերացում կազմել մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակի երաժշտական մշակույթի մասին։
Միաժամանակ, սեպագիր արձանագրությունների վերծանումների արդյունքում հնարավոր է դարձել վերականգնել որոշ հին մեղեդիական կառուցվածքներ և երաժշտական եղանակներ։ Այդ աշխատանքները ցույց են տալիս, որ շումերական երաժշտությունն ունեցել է զարգացած համակարգ, որոշ դեպքերում՝ նույնիսկ հնչյունակարգային հստակ կազմակերպվածություն։ Էդուարդ Բարսեղյանը հատկապես կարևորում է այն հանգամանքը, որ այդ հնագույն մշակույթում նկատելի են մի շարք ընդհանրություններ հայկական լեռնաշխարհի վաղ մշակութային շերտերի հետ։
Շումերա-հայկական մշակութային աղերսները
Բարսեղյանը հակված է շումերական մշակույթի ակունքներում տեսնել նաև հայկական բաղադրիչ։ Իր աշխատություններում և հրապարակային ելույթներում նա ներկայացնում է մի շարք պատմամշակութային և լեզվամշակութային փաստարկներ, որոնք, ըստ նրա, վկայում են շումերական և հայկական հնագույն մշակույթների միջև առկա կապերի մասին։ Նա անդրադառնում է հատկապես առասպելաբանական պատկերացումներին, երաժշտական մտածողության որոշ ընդհանրություններին, ինչպես նաև հնագույն տեղանունների ու մշակութային խորհրդանիշների զուգահեռներին։ Թեև այս տեսակետները գիտական շրջանակներում շարունակում են մնալ քննարկումների առարկա, այնուամենայնիվ, դրանք նոր հետաքրքրություն են առաջացնում հայկական մշակույթի խորքային արմատների ուսումնասիրության հանդեպ։
Կոմիտասի ժառանգության նոր էջերը
Այս համատեքստում հետաքրքրական է նաև Կոմիտասի ժառանգության ուսումնասիրությունը, որով զբաղվում է Ֆրանսիայից Հայաստան ժամանած կոմիտասագետ Ռուբեն Կնյազյանը։ Վերջինս հանդես է եկել բանախոսություններով մի շարք կրթական և մշակութային հաստատություններում՝ ներկայացնելով իր ուսումնասիրությունները Կոմիտասի կյանքի վերջին շրջանի վերաբերյալ։ Նրա հետազոտության կենտրոնում հատկապես Կոմիտասի՝ հոգեբուժարանում գտնվելու տարիներին վերաբերող փաստաթղթերն ու իրադարձություններն են, որոնք հնարավորություն են տալիս նոր դիտանկյունից անդրադառնալ մեծ վարդապետի կյանքի ողբերգական փուլին, նրա հոգեվիճակին և շրջապատող միջավայրին։
Այսպիսով, շումերական հնագույն երաժշտությունից մինչև Կոմիտասի հոգևոր ու ազգային երաժշտարվեստ ձգվող ճանապարհը բացահայտում է մշակութային հիշողության անընդհատությունը։ Տարբեր դարաշրջանների միջև գոյացող այդ ներքին երկխոսությունը ցույց է տալիս, որ երաժշտությունը հաճախ դառնում է այն կամուրջը, որը միավորում է մարդկության ամենահին քաղաքակրթություններն ու ժամանակակից ազգային ինքնագիտակցությունը։