«Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Լևոն Ազիզյանի գրառումը․
«Կնքման» էֆեկտ. Ինչպես է ասֆալտը սպանում բնական հիդրոլոգիան
Մենք սովոր ենք քաղաքների ջրածածկ փողոցների համար մեղադրել կոմունալ ծառայություններին, սակայն իրական պատճառը շատ ավելի խորն է և թաքնված է ժամանակակից քաղաքաշինության հիմքում՝ «կնքման էֆեկտի» մեջ։ Երբ հողը փակվում է ասֆալտով և բետոնով, քաղաքը վերածվում է անջրանցիկ թակարդի, որտեղ անգամ ամենամաքուր ջրահեռացման համակարգերը չեն կարող դիմակայել հորդառատ անձրևներին։
Այս նյութում պարզաբանվում է, թե ինչպես է մարդը խախտել բնական ջրաշրջանառությունը և ինչու է ջրհեղեղներից պաշտպանվելու արդյունավետ ուղին «քաղաք-սպունգ» գաղափարը, որը հիմնված է բնության հետ համագործակցության, այլ ոչ թե պայքարի վրա։
Ասֆալտային զրահ․ բնական մեխանիզմների խաթարում
Ժամանակակից քաղաքում յուրաքանչյուր ուժեղ անձրև արագ վերածվում է խնդիրների շղթայի․ ջրածածկ անցումներ, խափանված երթևեկություն, վնասված գույք։ Մենք սովոր ենք դրանում մեղադրել կոմունալ տնտեսություններին, սակայն իրականում խնդիրը շատ ավելի խորն է և գտնվում է քաղաքաշինության հիմքում: Գիտության մեջ այս երևույթը կոչվում է «կնքման էֆեկտ» (soil sealing)։ Բնական միջավայրում հողը գործում է որպես հսկայական պահեստ և ֆիլտր․ այն կլանում է տեղումները, ֆիլտրում և դանդաղ ավելացնում գրունտային ջրերը, իսկ խոնավության մի մասը բույսերի միջոցով գոլորշիանում է՝ զովացնելով միջավայրը։
Սակայն քաղաքը բնության հետ արմատապես այլ կերպ է վարվում։ Մենք գետինը ծածկում ենք ասֆալտի, բետոնի և սալահատակի ջրակայուն շերտով։ Կենդանի հողը կոշտ մակերեսով փոխարինելով՝ մենք փաստացիորեն անջատում ենք բնական ներծծանցման մեխանիզմը։ Ջուրը ֆիզիկապես ներծծվելու տեղ չունի, և խորը թափանցելու փոխարեն այն մնում է մակերեսին՝ ենթարկվելով միայն ձգողության ուժին և տեղանքի ռելիեֆին։ Մենք ստեղծել ենք ջրի նկատմամբ «թշնամական» միջավայր, և հիմա ջուրը պատասխանում է փոխադարձությամբ՝ ողողելով այն փողոցները, որոնք մենք այդքան ջանասիրաբար փորձում էինք չոր և մաքուր պահել։
Հոսքի ֆիզիկան․ ինչու են հեղեղատար համակարգերը դատապարտված ձախողման
Տարածված կարծիք կա, թե փողոցները ջրածածկվում են այն պատճառով, որ ջրահեռացման համակարգերը խցանված են աղբով կամ տերևներով։ Անշուշտ, սպասարկումը կարևոր է, սակայն նույնիսկ իդեալականորեն մաքրված խողովակը չի կարող փրկել քաղաքը «կնքման» էֆեկտից: Խնդիրը մակերևութային հոսքի արագության և ծավալի մեջ է։ Պատկերացրեք, թե ինչ տարբերությամբ է ջուրը հոսում անտառային բացատում և թեք պլաստիկ տանիքի վրա։ Անտառում ջուրը հանդիպում է միլիոնավոր միկրոխոչընդոտների, ներծծվում է արմատների միջոցով և թափանցում հողի մեջ ժամերի ընթացքում։
Քաղաքում, անձրևը, որը ընկնում է տանիքների, կայանատեղիների և ավտոմայրուղիների վրա, գրեթե չի հանդիպում դիմադրության։ Այն ակնթարթորեն հավաքվում է հզոր հոսքերի մեջ և ուղղվում դեպի անձրևընդունիչներ։ Արդյունքում առաջանում են հսկայական պիկային բեռնավորումներ, որոնց համար հին ինժեներական ցանցերը պարզապես նախատեսված չեն։ Համակարգը «խեղդվում» է ոչ թե նրա համար, որ վատն է, այլ որովհետև մենք ստիպում ենք նրան մի քանի րոպեում ընդունել ամբողջ տեղումների ծավալը գործընթացը ժամանակի մեջ ձգելու փոխարեն, ինչպես դա անում է բնությունը։
Թաքնված սպառնալիքներ․ հերմետիկ քաղաքի էկոլոգիան
Համատարած ասֆալտապատման հետևանքները շատ ավելի լայն են, քան պարզապես թրջված կոշիկներն ու վնասված շարժիչները։ Հողի «կնքումը» խզում է բնական հիդրոլոգիական շրջափուլը՝ ստեղծելով պարադոքսալ իրավիճակ․ քաղաքը վերևից խեղդվում է, բայց ներքևից՝ չորանում։ Քանի որ անձրևաջրերը չեն ներթափանցում հողի մեջ, գրունտային ջրերի մակարդակը նվազում է, ինչը հանգեցնում է ծառերի չորացմանն ու շենքերի հիմքերի նստեցմանը։
Բացի այդ, տաքացած ասֆալտի վրայով հոսող ջուրը լվանում է վերջինիս մակերևույթից ամբողջ «Մենդելեևի աղյուսակը»՝ յուղերից ու բենզինից մինչև միկրոպլաստիկ և քիմիական ռեագենտներ։ Այս թունավոր խառնուրդը, շրջանցելով հողի բնական ֆիլտրերը, անմիջապես թափվում է գետեր և լճեր՝ թունավորելով քաղաքային ջրավազանները։ Ասֆալտն ու բետոնը, զրկված լինելով հողի խոնավության գոլորշիացման սառեցնող ազդեցությունից, կուտակում են ջերմությունը՝ մեգապոլիսը վերածելով «ջերմային կղզու», որտեղ օդի ջերմաստիճանը մշտապես մի քանի աստիճանով բարձր է, քան արվարձաններում։
Քաղաք-սպունգ․ ջրի վերադարձը լանդշաֆտ
Գիտակցումը, որ ջրի դեմ անհնար է պայքարել ավելի ու ավելի լայն խողովակներով, հանգեցրել է հեղափոխական հայեցակարգի՝ Sponge City կամ «Քաղաք-սպունգ»։ Այս քաղաքաշինական փիլիսոփայությունն առաջարկում է փոխել մոտեցումը․ ջուրը որքան հնարավոր է արագ «աչքից հեռացնելու» փոխարեն քաղաքը պետք է սովորի այն կլանել, պահել և օգտագործել՝ ինչպես սպունգը։ Ինժեներներն ու ճարտարապետները առաջարկում են ջրահեռացման համակարգը դարձնել ապակենտրոնացված։
Դա իրականացվում է մայթերում և կայանատեղիներում ջրաթափանց ծածկույթների կիրառմամբ, «կանաչ տանիքների» ստեղծմամբ, որոնք կարող են պահել տոննաներով ջուր, ինչպես նաև անձրևային այգիների ձևավորմամբ (խոնավասեր բույսերով, հատուկ իջեցված հատվածներ որոնք հավաքում են ճանապարհներից եկող հոսքերը)։ Այս լուծումները նվազեցնում են ջրահեռացման համակարգերի պիկային բեռնավորումները, վերադարձնում խոնավությունը հողին և ձևավորում են հարմարավետ միկրոկլիմա։ Ապագայի քաղաքները բետոնե տուփեր չեն խողովակներով, այլ բարդ բիոինժեներական համակարգեր, որտեղ ջուրը ոչ թե «թշնամի» է, այլ արժեքավոր ռեսուրս՝ ինտեգրված քաղաքային հյուսվածքի մեջ։