Իրանում վերջին շաբաթների ընթացքում ծավալվող իրադարձությունները սոսկ քաղաքական ընդվզում չեն. դրանք տարիներով կուտակված սոցիալ-տնտեսական խնդիրների պայթյունավտանգ արդյունքն են։ «Սփյուռքի ձայնը» հաղորդաշարի շրջանակում իրանահայ լրագրող Դավիթ Այվազյանը վերլուծել է երկրում տիրող իրավիճակը և դրա անդրադարձը հայ համայնքի վրա։
Տնտեսական շոկը որպես շարժիչ ուժ
Եթե նախկինում բողոքի ալիքները հաճախ ունենում էին գաղափարական կամ իրավունքների պաշտպանության ենթատեքստ (օրինակ՝ 2022-ի կանանց իրավունքների շարժումը), ապա այսօր առաջնայինը կենցաղայինն է։ «Խնդիրն այս անգամ տնտեսական էր։ Արժույթի՝ թումանի շոկային տատանումը շուկան չկարողացավ ընդունել։ Եթե մեկուկես ամիս առաջ դոլարը 111,000 թուման էր, հիմա հասել է մինչև 147,000-ի»,- նշում է Դավիթ Այվազյանը։ Հատկանշական է, որ բողոքի առաջին շարքերում հայտնվել են «Բազարի» (շուկայի) ձեռնարկատերերը, որոնք պատմականորեն եղել են իշխանության և հոգևորականության հենասյունը: Այսօր նրանց է միացել աշխատազուրկ երիտասարդությունը՝ տնտեսական բողոքը վերածելով քաղաքական պահանջի:
Թվային մեկուսացում և «Սթարլինքի» վտանգավոր հույսը
Իրանը գտնվում է տեղեկատվական շրջափակման մեջ. անջատված են ինտերնետը և միջազգային հեռախոսակապը: Չնայած Իլոն Մասկի կողմից «Սթարլինք» արբանյակային կապի անվճար տրամադրմանը, Դավիթ Այվազյանը նշում է, որ դա նաև անվտանգային լուրջ ռիսկեր է պարունակում քաղաքացիների համար, քանի որ պետությունը կարող է վերահսկել այդ կոդերը:
Հայ համայնքի դրաման. 300 հազարից մինչև 50 հազար
Հաղորդման ամենացավոտ հատվածը վերաբերում է հայ համայնքի կտրուկ նվազմանը: 1979-ի հեղափոխությունից հետո Իրանում բնակվող շուրջ 300 հազար հայերից այսօր մնացել է հազիվ 50 հազարը: Ըստ լրագրողի՝ սա ոչ միայն բնական արտագաղթ է, այլև կազմակերպված գործընթաց։ «HIAS հրեական կազմակերպությունը տարիներ շարունակ աշխատում է հայերին ու ասորիներին Միջին Արևելքից գաղթելու ուղղությամբ: Ամեն մի հայ 3000 դոլարով կարողանում էր Իրանից գաղթել Միացյալ Նահանգներ»։ Սա հանգեցրել է նրան, որ տասնյակ հայկական դպրոցներ փակվել են, իսկ հեռացող հայերի սեփականությունը հաճախ անցնում է եկեղեցական կառույցներին կամ պետականացվում է:
Ո՞ւր են նայում Հայաստանը և եկեղեցին
Դավիթ Այվազյանը սուր քննադատության է ենթարկում Սփյուռքի հայկական քաղաքական կուսակցություններին և Կիլիկիո կաթողիկոսությանը՝ ծրագրված հայրենադարձության բացակայության համար: Նա նշում է, որ հայկական կառույցները հաճախ առաջնորդվում են հատվածային կամ կուսակցական շահերով՝ մոռանալով համայնքի անվտանգության մասին։ «Մենք չկարողացանք այնպես անել, որ այդ հարյուր հազարավորների գաղթի գոնե մի մասը դեպի Հայաստան լիներ: Հայաստանն ու Սփյուռքը պետք է միասին մտածեն, բայց դրա գլուխը պետությունն է՝ պետական ծրագրով»:
Արտագաղթի արգելակները. մասնագիտական անդունդ
Ինչո՞ւ իրանահայը չի գալիս Հայաստան: Բացի անվտանգային հարցերից, կա նաև տնտեսական անհամատեղելիության խնդիրը: Լրագրողն օրինակ է բերում իր հարազատներին. բարձրակարգ մասնագետները չեն տեսնում իրենց տեղը Հայաստանի աշխատաշուկայում: «Ասում են՝ գանք Հայաստան, ի՞նչ անենք, եթե մեր մասնագիտությունը Հայաստանում չկա»:
Վերջաբան
Իրանի ճգնաժամը ևս մեկ անգամ մերկացնում է հայրենիքի և սփյուռքյան կառույցների թերացումները: Մինչ աշխարհաքաղաքական հսկաները պայքարում են Իրանում իրենց ազդեցության համար, հայկական համայնքը շարունակում է «լուռ» փոքրանալ: Դավիթ Այվազյանի ուղերձը հստակ է. անհրաժեշտ է զատել իշխանությունը պետականությունից և ստեղծել համազգային անվտանգության ռազմավարություն: