Այսօրվա համաշխարհային պահը բնորոշվում է ժամանակային կողմնորոշման հիմնարար փոփոխությամբ, երբ առաջընթացի (հատկապես սոցիալական և քաղաքական առաջընթացի) նկատմամբ հավատը զրկվում է լեգիտիմությունից ոչ միայն զանգվածային գիտակցության, այլ նաև էլիտաների գաղափարաբանական կողմնորոշման մակարդակում։ Առաջընթացապաշտ մտածողությանը փոխարինելու են գալիս ռեակցիոն տրամադրությունները՝ կապված «ետ վերադարձի» տարբերակների հետ, և ապոկալիպտիկ պատկերացումները, ըստ որոնց աշխարհի մոտալուտ վերջը կանխելու կամ զսպելու համար հարկավոր է արմատապես փոխել ազգային և միջազգային քաղաքականության ձևերը։ Այստեղ կենտրոնական դեր են ստանում ոչ միայն «զսպման» ձևերը, այլ «աշխարհի վերջի» կերպարն ինքնին և գաղափարները, որոնք բացատրում են դրա պատճառները կամ ձևակերպում շարժիչ ուժերը։
Աշխարհը Հակաքրիստոսի թագավորությունից «պաշտպանող» ուժի կոնցեպտուալացումները սկզբունքային են թե՛ ԱՄՆ-ում թրամփամետ «Մութ Լուսավորության», թե՛ Կրեմլի պաշտոնական գաղափարախոսության համար․ սրանք մարգինալ պատկերացումներ չեն արդեն, այլ ձգտում են վերածվել մեյնսթրիմի լիբերալ պրոգրեսիզմի ճգնաժամի պայմաններում։ Կուզեի անդրադառնալ զուգահեռներին և տարբերություններին, որոնք նկատելի են այս երկու տեսլականներում:
Նախ արժե համառոտ հիշեցնել, թե ինչ նշանակություն է ստանում Հակաքրիստոսի կերպարը Նոր ժամանակների պահպանողական մտավորական ավանդույթում, որի վրա այս կամ այլ կերպ հենվում է ժամանակակից նեոռեակցիան։ XIX դարից սկսած՝ Հակաքրիստոսի կերպարը փոխակերպվում է սեկուլյար աշխարհին (այսինքն Լուսավորության աշխարհին) իմանենտ սոցիալական միտումների նկարագրության։ Հակաքրիստոսը ունիֆիկացված հասարակության դիստոպիկ կերպարն է, որում մարդու իսկական նպատակները կորսված են և ենթարկեցված անդեմ մեխանիզմների՝ տոտալ վերահսկողության և հաշվարկի թագավորություն է, որում ամբողջը սահմանվում է իր մեջ ներառված բոլոր տարրերով։ Խոստանալով համընդհանուր ազատություն՝ հակաքրիստոսը գործ նականում բացարձակ ստրկություն է հաստատում, որում մարդը զրկվում է իրական ներքին ազատությունից, այսինքն՝ բարու և չարի միջև ընտրությունից։
Պուտինի Ռուսաստանում հակաքրիստոսի այս մեկնությունը, որն արմատավորված է XIX դարի վերջի կրոնական մտքում (այդ թվում Վլադիմիր Սոլովյովի մոտ), վերջին տարիներին դարձել է պաշտոնական դոկտրին, բազմիցս հնչեցվել է Պատրիարք Կիրիլի և մասամբ նաև հենց Պուտինի կողմից։ Հակաքրիստոսը լիբերալ Արևմուտքն է, որը կեղծ ունիվերսալիզմ է քարոզում, ձգտում է «կանոնների վրա հիմնված աշխարհի» տոտալիտար միասնության, վերացնում է բարու և չարի միջև սահմանն ու այդպիսով ոչնչացնում մարդկային էությունը։ Պատրիարք Կիրիլը նույնպես բազմիցս խոսել է նաև «տրանսհումանիզմի» վտանգի մասին՝ «մարդու սուռոգատ, որը կարող է փոխարինել մարդուն որպես այդպիսին»։ Այս վտանգը պայմանավորված է ոչ միայն սոցիալական առաջընթացի կեղծ գաղափարով, այլ նաև տեխնոլոգիաների զարգացմամբ, որոնք դուրս են գալիս մարդու վերահսկողությանից և ձեռք են բերում ինքնուրույն սուբյեկտայնություն՝ անտարբեր բարոյականության նկատմամբ։ Տեխնոլոգիաները քրիստոնեական բարոյականությանը ենթարկելու անհրաժեշտությունը շատ առումներով համընկնում է նաև «թվային ինքնիշխանության» քաղաքականության հետ՝ ազգային անվտանգությամբ պայմանավորված ինտերնետի սահմանափակում։
Կոնսերվատիվ ապոկալիպտիկ հակաաքսելերացիոնիզմի վերջին օրինակներից է, օրինակ, RT գլխավոր խմբագիր Մարգարիտա Սիմոնյանի նոր վեպը՝ «Սկզբում կար Բանը, վերջում կլինի թիվը»։ Վեպի գործողությունները ծավալվում են համաշխարհային աղետից հետո։ Փրկվածներն ապրում են Արհեստական բանականության տոտալիտար իշխանության տակ։ Նոր աշխարհում չեղարկվել են ազգային պետությունները և ազգերը որպես այդպիսին։ Ամբողջությամբ արգելված է ռուսաց լեզուն՝ որպես ալգորիթմի տրամաբանությանը չհամապատասխանող, ռացիոնալացման չտրվող կառուցվածքներ պարունակող։ Հոգևոր փրկության միակ հույսը կապվում է հրաշքով պահպանված Սոլովեցկի վանքի մնացորդների հետ։
Մարդու ունիֆիկացմանն ու ստանդարտիզացմանը այստեղ հակադրվում են մասնահատուկ տարբերությունները, որոնք հնարավոր չէ բերել տոտալ միասնությանը և որոնք հետևաբար պահպանում են անհատական բարոյական ընտրության հնարավորությունը։ Այսպես «բազմաբևեռ աշխարհի» գաղափարը ուղղակիորեն կապվում է բարոյական ամբիվալենտության «պահպանման» (և հետևաբար՝ անհատի ազատության) հետ։ Այս համադրությունը պուտինյան գաղափարախոսության մեջ առանցքային է մշակութային պարտիկուլյարիզմի և քրիստոնեական մեսիականության սինթեզի համար։ Այս տեսանկյունից Ռուսաստանը ոչ միայն ինքնաբավ «պետություն-քաղաքակրթություն» է՝ իրեն հատուկ «ավանդական արժեքներով», այլ նաև ավետիս է բերում մնացած աշխարհին՝ ազատելով այն մոտալուտ հակաքրիստոնեական տոտալիտարիզմից և հնարավորություն ստեղծելով տարբեր քաղաքակրթությունների համակեցության համար, որում ոչ մեկը չի հավակնում գլոբալ գերիշխանությանը կամ ունիվերսալ ճշմարտության տիրապետմանը։
«Զսպող ուժի» (կատեխոնի) նման ընկալումը, որը համադրում է ռուսական ավտորիտար պետության կարգապահեցնող էությունը անհատի բարոյական «բարդության» հետ, ծագում է XIX դարի ամենաօրիգինալ ռուս պահպանողականներից մեկի՝ Կոնստանտին Լեոնտևի (1831-1891) գաղափարներից։ Լեոնտևը քաղաքակրթությունների բազմակիության վաղ տեսաբաններից է, իր տեքստերում (առաջին հերթին, «Բյուզանդականությունն ու սլավոնականությունը» գրքում) Հակաքրիստոսից աշխարհի կատեխոնական «հետ պահումը» զուգակցում է փիլիսոփայական վիտալիզմի հետ։
Ըստ Լեոնտևի, Եվրոպան գնում է կործանման, քանզի կողմնորոշումը դեպի ժողովրդավարական առաջընթաց պարզեցման և ունիֆիկացման ձգտում է նշանակում։ Լեոնտևն այդ միտումը նկարագրում է ոչ միայն կրոնական-վախճանաբանական, այլ նաև բժշկական տերմիններով՝ քաղաքակրթության զարգացումը համեմատելով կենդանի օրգանիզմի հետ։ Ցանկացած օրգանիզմի պարագայում բարդության, բևեռայնության և գործընթացների անկանխատեսելիության առավելագույն աստիճանն է զարգացման բարձրագույն կետը։ Հիվանդությունը, հակառակը, բարդից դեպի պարզ միասնականություն շարժումն է, ներքին գործընթացների համասեռացման ձգտումը։ Ըստ Լեոնտևի, մահը բարդի վերջնական վերադարձն է դեպի միասեռը, բազմազանի՝ դեպի համանմանը։ Եվ այս սկզբունքը հավասարապես վերաբերում է թե մարդկային օրգանիզմին, թե հասարակությանը։
«Եվրոպական հեղափոխությունը համընդհանուր միախառնում է՝ ձգտում հավասարեցնել և անանձնականացնել մարդկանց, վերածել նրանց միջինացված, անշառ և աշխատասեր, բայց անաստված և անհատականությունից զուրկ տեսակի՝ մի քիչ էպիկուրական, մի քիչ ստոիկական», — գրում էր Լեոնտևը։ Մահվան ձգտումը հաղթահարելու համար հարկավոր է շրջել ժամանակը՝ գծային շարժման (որը տանում է դեպի մահ) փոխարեն վերարտադրելով բարդությունը կրկնության միջոցով։ Հասարակական և քաղաքական մակարդակում սա նշանակում էր բացարձակ միապետության, ինչպես նաև սոցիալական շերտավորման եղած ձևերի և մշակութային բոլոր տարբերությունների պահպանում («ծաղկուն բարդություն»)։ Անհատական մակարդակում ենթադրում էր մարդու հոգեկան հավասարակշռվածության միասնական չափանիշի բացակայություն։ Կրքերի մոլեգնող բևեռայնությունն ու բանականության վերահսկողությունից մշտապես դուրս եկող զգացմունքները պետք է զսպվեին բռնապետության բրուտալությամբ և Եկեղեցու ասկետիզմով։
Լեոնտևի համար հենց այս անկանխատեսելիության և անհավասարության պահպանումն է լիբերալ-պրոգրեսիստական Հակաքրիստոսին հակադրվող պետության հիմնական խնդիրը։ Իրական կատեխոնը նրա համար ոչ այնքան պետությունն է կամ ֆեոդալական հասարակական կարգը, որքան կյանքի ուժերի և բարոյականության պահանջների միջև պահպանվող կոնֆլիկտը, էսթետիկայի ու էթիկայի միջև լարվածությունը, որը թույլ է տալիս աշխարհին մնալ բազմազան։
Ինձ թվում է, որ հենց ունիֆիկացնող հավասարության դեմ և բարոյական ամբիվալենտության ու անկանխատեսելության համար պայքարում է պուտինիզմի և ամերիկյան Մութ Լուսավորության միջև հիմնական զուգահեռը։
Նիկ Լենգն իր «Մութ Լուսավորություն» մանիֆեստում պնդում էր․ «Մարդիկ հավասար չեն, նրանք չեն զարգանում իբրև հավասարներ, նրանց նպատակներն ու ձեռքբերումները տարբեր են, և ոչինչ չի կարող նրանց դարձնել հավասար։ Եթե էական հավասարությունն առհասարակ ինչ-որ առնչություն ունի իրականության հետ, ապա բացառապես որպես դրա կանոնավոր ժխտում»։ Անհավասարության այս իրականությունը փորձում է քողարկել կեղծ գիտակցության և դրա վրա հիմնված հաստատությունների տոտալ համակարգը, որը Մութ Լուսավորության գաղափարախոսները անվանում են «Տաճար» (The Cathedral)։ Այդ համակարգը գործում է որպես կեղծ Եկեղեցի, քանի որ հավակնում է բարոյականության և արդարության մենաշնորհի, որը հիմնվում է ուժեղների և թույլերի միջև հիմնովին կեղծ և ռեպրեսիվ հավասարության վրա։ «Տաճարը» նաև ձգտում է ստեղծել «միջին մարդու»՝ պոլիտկոռեկտ, կառավարելի և կանխատեսելի։ Այս իմաստով «Տաճարը» նաև «զսպող ուժ» է, քանի որ ժողովրդավարական քաղաքականության ինտիտուտների միջոցով փորձում է զսպել կապիտալիստական տնտեսության (որը մարմնավորում է կյանքի էներգիան) ակսելերացիան։
Եթե աջ աքսելերացիոնիստների գիծը հիմնականում համապատասխանում է վիտալիստական գծին, որը նկարագրել ենք Լեոնտևի մոտ, ապա վենչուրային կապիտալիստ և վիզիոներ Փիթեր Թիլի վերջին դասախոսություններն ու հարցազրույցները՝ նվիրված Հակաքրիստոսին և կատեխոնին, ավելի մոտ են դրա ռեակցիոն-կրոնական հեռապատկերին։ Սան Ֆրանցիսկոյում իր դասախոսության ժամանակ Թիլը Հակաքրիստոսին սահմանում էր որպես «չարիքի տիրակալ կամ հակամեսիա, որը ի հայտ է գալիս վերջին ժամանակներում»։ Ըստ Թիլի, Հակաքրիստոսի ճանապարհն աշխարհում սկսվում է հենց այսպես՝ anti-messiah-ն ազդարարում է աշխարհի մոտալուտ վախճանը, որը հնարավոր է կանխել միայն բոլոր հակամարտությունները դադարեցնելով և համաշխարհային կառավարություն (one-world state) ստեղծելով (արժե նշել, որ այստեղ Թիլն ուղիղ հղվում է Վլադիմիր Սոլովյովին, որն իր «Երեք զրույցներում» նկարագրում էր աշխարհին փրկություն խոստացող Հակաքրիստոսի հայտնությունը)։ Ըստ Թիլի՝ «գոյաբանական սպառնալիքներից վախի» սերմանումը Հակաքրիստոսի հիմնական ռազմավարությունն է։ Հակաքրիստոսը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես կեղծ մեսիա, այլև որպես կեղծ կատեխոն, որը կոչ է անում պաշտպանել աշխարհը կլիմայական աղետից կամ ռազմական հակամարտությունների էսկալացիայից տեխնոլոգիական աճի կասեցման կամ ազգային ինքիշխանությունը միջազգային իրավունքով սահմանափակելու միջոցով։ Եթե նախկինում Հակաքրիստոսը խոսում էր առաջընթացի անունից, ապա այսօր նրա լեզուն նոր բարբարոսությունն է, հակազդումը գիտությանն ու տեխնոլոգիաներին։ Ժամանակակից Հակաքրիստոսը, ըստ Թիլի, ներկայանում է որպես կատեխոն՝ ոչ թե որպես զարգացման, այլ որպես զսպման ուժ։
Հակաքրիստոսն այսօր նշանակում է զարգացման բացարձակ ավարտ՝ վերջին փիլիսոփայություն, վերջին անհատ, վերջին ղեկավար։ Այնինչ ուշ արդիությունը, որից առաջարկում է հրաժարվել Հակաքրիստոսը, հիմնվում էր անկանխատեսելիության նկատմամբ բացության վրա՝ անընդհատ առաջ բերելով չլուծված հարցեր, նորանոր մարտահրավերներ։ Այլ կերպ ասած՝ ըստ Թիլի, տեխնոլոգիաների զարգացումն այսօր բազմապատկում է աշխարհի բարդությունը, հետևաբար զսպում է լուդդիտ-Հակաքրիստոսին իր համաշխարհային կառավարության ծրագրով։
Արժի հավելել, որ Թիլի աստվածաբանական մոդելը ամբողջությամբ համապատասխանում է վենչուրային կապիտալիզմի տրամաբանությանը։ Ինչպես իր վերջին գրքում ցույց է տալիս սոցիոլոգ Բենջամին Շեստակոֆսկին, ստարտափերում ներդրումներ անելու միակ հիմքը էսքտրեմալ աճի և ընդլայնման ցուցանիշն է, այլ բնավ ոչ սպասվող շահույթը․ «Վենչուրային ընկերությունների ներդրումային որոշումները պայմանավորված են «ֆիկտիվ ակնկալիքներով»՝ երևակայության մի խաղով, որը նրանց թույլ է տալիս շահույթ հետապնդող ներդրումներ կատարել բացարձակ անորոշության պայմաններում, երբ ներդրողների գործողությունների հետևանքները չեն կարող նախօրոք հաշվարկվել և մնում են բացարձակապես անկանխատեսելի»։
Այսպիսով, երկու գաղափարներն էլ — կատեխոնի և Հակաքրիստոսի մասին պատկերացումները թե՛ ռուսական պահպանողական-քաղաքակրթական (տեխնո-պեսիմիստական) և թե՛ Մութ Լուսավորության տեխնո-օպտիմիստական տարբերակներում — համընկնում են գլխավոր կետում՝ անկանխատեսելիության և ապագայի անհաշվարկելիության էսկալացման մեջ, որը «զսպում է» Ապոկալիպսիսը։
Իլյա Բուդրայտսկիս
Ռուսերեն բնագիրը հրապարակվել է Syg.ma-ում։ Տեքստը հիմնվում է 2025 թվականի նոյեմբերին Արևելաեվրոպական և եվրասիական հետազոտությունների ամերիկյան ասոցիացիայի (ASEEES) համաժողովի շրջանակներում ընթերցված զեկույցի վրա։