ՀՐԱՅՐ ՆԱՀԱՊԵՏԵԱՆ
Ապագայի անունով մոռացութիւն, կամ՝ յիշողութեան գնով գնուած պետութիւն
Լիբանանը մեզի արդէն տուած է դաժան դաս մը։ Ան իր քաղաքացիական պատերազմը չբուժեց, այլ՝ թաղեց։ 1991-ի համաներումի օրէնքով քաղաքական ոճիրները փակուեցան, իսկ պատերազմի պատմութիւնը երկար ժամանակ դուրս մնաց հանրային ճշմարտութեան ամբողջական հոլովոյթէն եւ նոյնիսկ դպրոցական յիշողութենէն։ Այսօր, յիսուն տարի ետք, նոյն Լիբանանը տակաւին կը կրէ չլուծուած հարցերով անցեալի վէրքը, մինչ իր պետական աւագանին կը շարունակէ գործածել վերակառուցման, կայունութեան եւ նոր սկիզբի վերաբերող խօսոյթը։
Լիբանանեան ներկայ ղեկավարութիւնը կը խոստանայ բարեկարգումներ, տնտեսական վերականգնում, ինքնիշխանութիւն եւ պետութեան վերակառուցում։ Ան կը շեշտէ, որ Լիբանանը այլեւս պէտք չէ ծառայէ օտար օրակարգերու եւ պէտք է դուրս գայ քայքայումէն։ Բայց Լիբանանի ողբերգութիւնը այն է, որ այս բոլոր խոստումները տակաւին կը կատարուին առանց յիշողութիւնը դարմանելու։ Ան ապագայ կը խոստանայ, բայց անցեալը ամբողջութեամբ չէ մաքրած սեղանին վրայ։
Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնը, սակայն, աւելի վտանգաւոր ուղիի վրայ կը գտնուի։ Հոս խնդիրը միայն անցեալին հետ չհաշտուելու մէջ չի կայանար, այլ՝ անցեալը կրճատելու, նեղացնելու եւ պետական չափանիշերով վերահսկելու փորձին մէջ։ Երբ Նիկոլ Փաշինեան «իրական Հայաստան»-ը կը սահմանէ բացառապէս ներկայ հանրապետութեամբ՝ իր միջազգայնօրէն ճանչցուած 29.743 քառակուսի քիլոմեթր տարածքով, ան պարզապէս վարչական սահման մը չի նկարագրեր։ Ան կը փորձէ նոր ազգային հոգեբանութիւն պարտադրել, ըստ որուն հայութիւնը պէտք է մոռնայ իր պատմական խորքը, իր կտրուած անդամները, իր բռնագրաւուած յիշողութիւնը, եւ ինքզինք ընդունի միայն իբրեւ այնքանը, որքան քաղաքականօրէն յարմար է այսօրուան իշխանութեան։
Երբ նոյն այդ իշխանութիւնը կը յայտարարէ, թէ Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումը այսօր Հայաստանի արտաքին քաղաքական առաջնահերթութիւններուն մէջ չէ, հարցը պարզ դիւանագիտական վերադասաւորում մը չէ։ Ասիկա պատմական պահանջատիրութեան պետական նսեմացում է։ Երբ ան կը պնդէ, որ նոր Սահմանադրութիւնը պէտք չէ յղում ընէ Անկախութեան հռչակագիրին, որովհետեւ վերջինս կապուած է աւելի լայն պատմական-ազգային պատկերացումներու հետ, ան արդէն բացայայտ կերպով կը փորձէ հանրապետութիւնը կտրել իր պատմական արմատներէն։ Այս բոլորը միասին պատահական խօսքեր չեն․ անոնք մէկ ուղղութեան մաս կը կազմեն՝ փոքրացնել հայութեան յիշողութիւնը, որպէսզի փոքրացուի նաեւ անոր քաղաքական կամքը։
Ահա հոս է հիմնական տարբերութիւնը։ Լիբանանը մոռացութեան պետութիւն դարձաւ իր տկարութեամբ։ Հայաստանը այսօր վտանգ ունի դառնալու յիշողութեան նահանջը կազմակերպող պետութիւն՝ իր իսկ իշխանութեան ձեռքով։ Լիբանանի մէջ պետութիւնը չկրցաւ ամբողջ ճշմարտութիւնը դիմագրաւել։ Հայաստանի մէջ ներկայ իշխանութիւնը կը թուի փորձել ճշմարտութեան կշիռը նուազեցնել։ Լիբանանը իր անցեալը թաղեց, որովհետեւ տկար էր։ Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնը կրնայ իր ազգային յիշողութիւնը կրճատել, որովհետեւ կը կարծէ, թէ այդ կերպով պետութիւնը աւելի կառավարելի, աւելի ընդունելի եւ աւելի «իրապաշտ» պիտի դառնայ։ Բայց այդպիսի իրապաշտութիւնը, խորքին մէջ, ինքնամոռացութեան քաղաքականութիւն է։
Ուստի մեր դատաստանը պէտք է ըլլայ յստակ։ Լիբանանի վէրքը չբուժուած յիշողութիւնն է։ Հայաստանի վտանգը՝ գիտակցաբար նեղացուող յիշողութիւնը։ Լիբանանի մէջ պետութիւնը չհամարձակեցաւ ամբողջ ճշմարտութիւնը արտասանել։ Հայաստանի մէջ ներկայ իշխանութիւնը կը թուի համարձակիլ աւելի վատ բանի՝ ճշմարտութիւնը պահել, բայց անոր ազգային իմաստը դատարկել։ Այդ պահէն սկսեալ պետութիւնը այլեւս հայրենիքի պահապանը չէ, այլ պատմական յիշողութեան սահմանապահը՝ որոշող, թէ հայը ինչքա՛ն պէտք է յիշէ, ի՛նչ պէտք է մոռնայ, եւ ո՛ր կէտէն անդին իր պատմութիւնը կը դառնայ «անյարմար»։
Եւ ահա մեր խօսքին առանցքը․
Լիբանանը մեզի կը զգուշացնէ, որ մոռացութեամբ ապագայ չի կառուցուիր։
Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնը մեզ կը ստիպէ աւելի ծանր հարց տալ՝ ի՞նչ կը պատահի, երբ պետութիւնը ինք սկսի իր ժողովուրդին յիշողութիւնը կրճատել։
Վտանգուած չէ միայն անցեալը։
Վտանգուած է նաեւ ապագան։
Որովհետեւ ժողովուրդ մը, որուն յիշողութիւնը կը նեղացուի, վաղը կը նեղացնէ նաեւ իր իրաւունքը, իր կամքը, իր արժանապատուութիւնը, եւ վերջապէս՝ իր հայրենիքի իմաստը։